Health Talks on Dorcas Day 2012
Notes: Special talks on Health by Nu (Dr) Lalthangmawi Tonsing, Finance Secretary BDF, at Tualsung Dorcas Khawmpi 5veina & Dorcas Day 2012, EBCC Delhi on August 4, 2012
NUMEI LEH DAMTHEIHNA / SIANTHOUNA
[By : Dr (Mrs) Lalthangmawi Tonsing]
(Pathian temple na hih uh leh, Pathian Kha noumau ah a om gige chih na thei kei ua hia ? Kuapeuhmahin Pathian temple ahihsiat leh huai mi tuh Pathian in a hih se ding; Pathian temple tuh a siangthou ngala, Huai temple tuh nou mau nahi uhi. 1 Korinth-te 3 : 16 u2013 17 )
Tu sunnung hun manpha tak a u2018Numei leh Damtheihna / Sianthounau2019 chih thupi a nei a , nou te lak a Sharing hun piak a ka om ziak in amasa in I biak Pa Pathian kiang ah kipah thu ka gen masa ahi. Huan, Dorka heututen leng hichibang ngaihtuah na leh ginna lian pi tawh hun a hon piak ziak un amau tung ah leng kipah thu ka gen ngal ahi.
I taksa hi Pathian temple ahi. I biak Pa Pathian siangthou a hi chih I thei ua, huchimahbang in, Pathian temple I taksa pen leng I sianthou sak gige ding uh ahi. Huan sianthouna pen damtheih na leng ahi.
Liasiangthou Genesis 35 : 2 na ah Jacob in a inkuanpih te leh akianga a om teng teng kiangah u2013 u2018Na lak ua midang pathian om te koihmang un la, kihihsiangthou unla, na puansilhte uh kheng unu2019 a na chi. Hiai hi, tukum a ei Dorka te thupi leng ana hi. Pathian ma a hong pai ding I hih leh kihihsianthou a poimoh dan ahon genna ahi.
Nidang lai Isarel ten, taksa siangthouna lam a dan khauh tak tak a juih te uh, en ten zui ding bang hitale u2013 ngaihtuah mah di uh, bang I suak diam uah ? ? Pa Pathian betak le ki hilou kha ding ahi. I kam ua lut thei teng lah lut himai. Ki muam den, tep den leh neden. Tampiten I om na lam peuh a pawlai - Biakin sung ah le. I biak Pa Pathian deihlam ahih zaw gintak huai lou. Himahleh Toupau2019n ei te a hon it a, a hon hehpih a, niteng a khial hi na pi in, amah be thei ding in, tuni tan in ahon pi lai lai hi.
Awle, a tangpi in, I khawsak dan / lifestyle khawng gen phawt le. Tulai newspaper, magazine, internet leh TV nasan in lifestyle disease control theih nangin khawvel in pan la nasa mah mah chih khawng I sim in I za uhi. Hia a om teng in leng khatvei bek ina zak khak ngei uh a gin huai.
Lifestyle disease I chih te bang bang a I chih leh u2013 acidity / gilpi hatlou / obesity / hypertension / diabetes / cancer te ahi deuh pen. Western lifestyle khawng hoih sa in hong kichiing pan ta hi. Hiai te ahih leh u2013 junk food / fast food, zu, tep leh muam tuam tuamte ut hun hun a ut zah zah ne leh dawn chih a hi deuh pen. Himahleh tu in amauten ahoih louh dan a hon thei khia ua, school, college, institution tuam tuam, office , canteen te ah nutritious leh balance diet muh theih dia ngaihtuah in implement ta uhi. Huai ziakin, eiten le , nek-hun (timing) tawh I nek te uh ki en chian le I chi a hi. Inn lam (Kho / Veng lam) a I nek hun bang te uh, koimun peuh ah om leng le zuithei le, a deih huai pen a hi ding. Huchi bang geih I zuih theih kei leh leng, breakfast pen, zinglam dak 7 leh dak 8 kikal lak vel ah hoih tak in nele. A ziak ahih leh u2013zannitak ann na nek a pat tua zingkal a nepan nahi a, sun-ni-tum tan a, sep di leh bawl ding na nei a, nek te a pat hatna (energy) hong piang ahih man in. Hiai toh kiton in u2013 u201cBreakfast can do wonders for your memory in boosting your performance on memory testu201d chih thei le. Sun ann (lunch) pen breakfast a na nek zah sang in tawmzawleh. Huan, nitak ann pen tamlua nek louh a hoih. A ziak a hih leh nitak ann nek zohchiang a sep di pen - tawldam leh ihmut ahih ziak in. Huan, Ann nek zawh phet phet a lup pah louh ding u2013 aziak a hih leh I digestion process hon su-awl (slow) sak thei a hih man in.
Dak kal tampi gilpi-hawm (empty stomach) a, a om chiangin, gilpi sung a acid om, digestion panpih tu ding pen in ann a digest di a muh louh chiang in, gilpi vun hon nesethei hi. Hiai pen Acidity kipatna ahi a, hichibang I zongsat leh Peptic Ulcer hon tun thei hi. Peptic Ulcer pen hoih tak a etkawl a suk dam ahih kei leh cancer hong suak thei.
Tua I gen te I zuih theih leh Acidity neikha hitalele u2013 amah leh amah a hong ki check dia, taksa giklua (over weight) ihih a leh le wt. loss nang a hoih leng ahi. Wt loss zoh chiang in BP sang I chih leh Zunkhum (Diabetes) te leng hong kiam huai huai ding. A nek hun chouh hilou in, I nek leh dawn te khong taksa adia hoih te kia ne in dawn thei le ei a ding a dam na ahi.
Tun ah Numei lam toh kisai Natna khenkhat I gen di. Numei lam natna I hon chih chiangin, tampi ahuam kha a. Himahleh ei theih tuak tamlou I gen di : -
Kongna : Numei ten I complain tam pen uh tuh Kongna (Low Backache) ahi. Hiai pen kha Numei natna lam a pat chauh a hi kei. Kongna hong kipat na tangpi ahih leh - Disc prolapsed, Posture diklo, sawt pi pi nasep (prolong labour), Bad Obsterical Histry ( miscarriage / missed abortion / threated abortion), White discharge, PMS, Prolapse Uterus, Post Caesarean Section leh Obesity (Thaulua / giklua) te ahi uh.
Cervical Cancer : A ban a I gen ut ahih leh Cervical cancer a hi. Sap pau (English) a cervix kichi pen SULMUK ahi. Hia mun a cancer om pen Cervical cancer a ki chi. Natna lauh huai khat ahi a, hiai natna vei khovel ah mi nga lak a khat India mi ahi. India gam kia ah leng dakkal teng in mi (numei) giat in hiai natna ziak in sihna tuak gige.
Hiai natna ahong kipat khiakna a theih te ahih leh : -
- Naupang lai pek apat sex lama a kizang mah mah (active) na ah - Sexual habits.
- Pasal tuam tuam tawh omkhawm (multiple sex partners).
- Taksa hatlounau00a0 - Low immune system.
- Siangthou na lam a nawngkai na u2013 Poor Hygiene.
- Zanah zatna apat in u2013 huai tuh Laizial, Dummuam, tuibuk, u00a0 khaini, Raja, Pan masala,u00a0 Gutkha chihte u2013 tobacco consumption.
Ei society ah, Zanah/Dummuam (tobacco) in mun poimohtak ana luah hi. Pi leh Pu ten kideihsakna lahna in tuibuk khawng ana zang uh. Huchimah bang in Zanah hi nungak helna, tangnasepna leh thachialna munte nasan ah zat in na om hi. Tuni tan in leng Nu leh Pa khenkhat in, thousi thouvai dalna ding in, atate uh laizial tep ding in hasuan uhi. Tulai khangthakte lak ah leng tuibuk muam chih bang hong thang nawn mah mah ta. Himahleh, chian tak a I theih ngei ngei ding uh tuh u2013 India gam ah pasal lak a Cancer tuam tuam 50% omsaktu leh Numei lak a Cancer tuam tuam 25% omsaktute tuh Zanah ahi.
Awle, hiai natna pen awl awl a hong kipan ahi a, huaiziakin a symptom / sign te hoitak a itheih uh a deih huai. Symptoms te ahih leh :
- Si-pawt (Bleeding) : Numei u00a0u00a0ten u00a0a si-neih kal ah u00a0u00a0(between periods); Pasal te tawh omkhawm zoh in (after u00a0sexual intercourse);u00a0 Khateng a si-neihte bei nung (after menopause).
- Tui, sisan bang sim , gimnei a jun bang a pawt. (Persistent u00a0u00a0 pale, watery, pink, brown, bloody or foul smelling vaginal discharge).
- Gil lak na gige (abdominal pain).
- Heavy mens / periods.
Hiai natna a hong khantouh (progress) zel chiangin : Kongna (low backache), Guh-na, mawkgim / gimluatna , Eek / zun imzawhlouh na, Khe-na (leg pain), Ann duhlouh-na, Tai -na, Khe-bawk leh Taksa kiam na / gong deuh deuh chih te in hon pha pah hi
Cervical Cancer pen natna lauh huai himahleh, hiai a pat kiven theihna om sam hi. Prevention is better than Cure chih kha thei gige le. Hiai te ahihleh : -
- Screening test: Pap Smear Testu00a0 akichi a. Huan, tunai zek a muh khiak thaku00a0 - HPV (Human Papilloma Virus) DNA test apat in hia natna u00a0amat u00a0khiak theih hi. Hiai test pen kum khat a khat vei hih ding u00a0u00a0u00a0 ahi. A simple a, u00a0ana leng om lou, lah muan huai mahu00a0 mah ahi.
- Immunizationu00a0 :u00a0 Damdoi (vaccines) bang leng om ta. Hiai pen thum (3) vei kikap a ngai a u2013 numei kum 10 a pat kum 45 kikal te a ding ahi deuh pen. Hiai Damdoi pen Rs. 2000/- lak khawng a man. Damdoi a kikap (vaccination) himahlehangle Pap Smear test / HPV (Human Papilloma Virus) DNA test te avangkim a ihih u00a0ngai ahi, I ki ven bit nang in.
Menopause : Menopause ichih hi, ei Numeiten ut in utkei lele I hong upat deuh chiang a ituah louh theih louh ahi. Kum 40 a pat kum 60 kal a om thei ahi. Atangpi in kum 45 apat kum 50 kal sunga om ahi a, kum khat sung khawng a daih. Hiai pen I taksa a Oestrogen hormone a hong tawm deuh deuh ziak ahi. Hiai hormone fluctuation lai a symptoms te ahih leh : -
- Hot flashes u2013 Sunglam a pat taksa hong lum hut hut.
- Night Sweat u2013 Nitak / zan chiahu00a0 Khaw-ul in hon buak.
- Insomnia u2013 Ihmut theilouhna.
- Vaginal dryness
- Difficulty in concentration u2013 Hoih taka ngaihtuah theihlouh na / u00a0u00a0u00a0u00a0 haihotna.
- Wt gain u2013 Thau deuh deuh /u00a0 Gik deuh deuh.
Hiai a symptom I gen te, Numei khenkhat ten a phawk khawlkei ua, himahleh mi tampi te a ding in a uang a, a buai thei mah mah uh. Hiai Menopause I tuah chiang in, I Oestrogen hormone pen hong tawm deuh deuh a, hiai in a hon suk khak te : -
- Damtheihna leh dam hun sung lametna (quality of life and life expectancy)
- Lung natnau00a0 (Heart u00a0disease) a pat ven bitna om pen hong mang hia hia.
- Guh te hongu00a0 hatlou/toulou deuh deuh thei.
Oestrogen hormone pen I upat chiang a le hong tawm tuanlo bang hitaleh Menopause chih bang om lou di, zak le kizakha lou ding. Hiai Menopause treatment na ding in Hormone Replacement Therapy (HRT) khawng ngaihtuahna a na om tham a, himahleh tunai in US research group te muh dan in u2013 hiai HRT hih a aphattuam na te sangin Numei te a ding a siatna hon tun tam zaw hi in athei uh hi. Hiai thil muh (findings) kan sau ding in pawl khat in pan a la uh a, Numei 16,000 te tungah test abawl zoh nung un a thupuk na uh tuh : HRT in Menopause thuak-hakna te dawnzangkhai (relief) mah leh hun bang tan hiam tak HRT zat a aom chiang in, hiai natna te hon tun thei : -
- Breast cancer.
- Heart disease.
- Strokes.
- Blood Clots.
Oestrogen leh Progesteron Therapy zat khawm ahih chiang in lah, mi kum 65 tung lam a te ading in u2018Dementiau2019 (Memory loss) natna a pat lauh huai zel. Hichi ahih man in, hialam sai te recommend ahih leh u2013 Menopause hong thuak hak mah mah a, ihindan te bang hon subuai vek ahih leh u2013 HRT a dose tawmtheipen leh hun tom thei pen a zat ding chi uh.
Normal Menopause treatment nang leh natna tuam tuam te hiai ziak a ahong kipat louh na ding in u2013 Numeite kha, lifestyle damtheih huai I zuih ban ah nek leh tak lam ah leng I ki control ngai ding hi. Nek leh tak lam a iki advice theih te : -
- Diet :u00a0 Ann, thei, vegetable - thauna hon pelou au00a0 fibre,u00a0 minerals, photo oestrogen hon pe thei te atam thei lam nek ding.
- Huai banah, Vitamin E, Calcium, Magnesium, leh Photoestrogen ten leng Menopause symptom te sudai deuh thei hi.u00a0 Hiai te muhtheih nang ahih leh : Almonds, Cashew-nut, Ak-tui (eng), bawngnawi leh bawngnawi apat a bawlkhiakte, Nga (sardines), Broccoli, Spinach, Chana (Kabuli), Belawi te leh Gehu (wheat) apat in.
- Soy food : Bekan in Lung natna (heart disease) apat a hon ven ban ah Hot flashes te hon su daiu00a0 deuh hi. Nek tam hoih ding hi.
- Watch out for Trigger :u00a0u00a0 Coffee, Singpi, Chocolate, Soft drinks, Zu leh An masala le atuam tuam tampi helkhomu00a0 (spicy foods) te in u00a0u00a0u00a0 Hot flash, Insomnia leh Mood swings te ahon puangsak. Hiaite nek u00a0u00a0u00a0u00a0u00a0u00a0u00a0u00a0u00a0u00a0u00a0 louh,u00a0 dawn louhu00a0 sawm le.
Tua igente banah , niteng khawngin dakkim khat bek exercise hiam, walking hiam in hun zang theile - Mood swings leh Hot flashes te hong dai deuh ding hi.
Tuni a I gen theih hiai teng hi hen la. Damtheihna ding in taksa lam a siangthouna a poimoh a. I lifestyle leh I nek leh dawn ah pilvang ni. Kum 35 tung lam ihih leh kum teng in Medical Check-up sawm ni. Numeilam toh kisai natna leh symtoms tuam tuam ban ah huai te a pat hon sudam hiam hon dawnzangkhai thei ding a igen te theisiam thei leh juithei ding in I biak Pa Pthian in I tan chiat uah hon vualzawl hen. Ka kipak.

